Eşit Oda: Hiyerarşisiz Konut

Geleneksel ev planlarında bir oda hep diğerlerinden büyüktü; salon, ailenin nabzını tutan, baskın bir figür için ayrılmış o merkezdi. Bu mimari kod, görünmez bir hiyerarşiyi duvarlara işlerdi. Cierto Estudio’nun Barselona’daki La Comunidad Habitacional projesi, bu sabit şablonu kırarak dört eşit odaya bölünmüş, kare ve hiyerarşik olmayan planlar sunuyor. Daireler, sakinlerin kullanımına göre şekilleniyor; artık kimin odasının daha önemli olduğu değil, o mekânın o anki ihtiyaca ne kadar uyum sağladığı belirleyici oluyor. Geleneksel ev içi hiyerarşilerin reddedildiği bu yaklaşım, mekânı statü sembolünden çıkarıp ortak bir yaşam zeminine indiriyor.

Proje, ev içi ve bakım görevleri için güvenlik, eşitlik ve ortak sorumluluğu teşvik eden bir cinsiyet perspektifiyle kurgulanmış durumda. Bu, bir plan şeması değil; yaşamın ritmini ve sorumluluğunu kolektif bir zemin üzerine yeniden kuran bir karar. Dört eşit oda, evin içindeki güç dengelerini görünür kılıyor ve mekânın kimine göre daha değerli, kimine göre daha az değerli olduğu algısını ortadan kaldırıyor. Mimarlık burada bir aynaya dönüşüyor; toplumsal cinsiyet rollerinin mekâna nasıl yansıdığını ve bu yansımanın nasıl kırılabileceğini gösteriyor. La Comunidad Habitacional, duvarları indirmekle kalmıyor, o duvarların taşıdığı anlamı da sorguluyor.

Bu dönüşüm, 2017’de Institut Municipal de l'Habitatge i Rehabilitació de Barcelona (IMHAB) tarafından düzenlenen uluslararası yarışmayı kazanarak başladı. Cierto Estudio, o yıldan itibaren projeyi bir mimari çözüm değil, toplumsal bir müzakere aracı olarak kurguladı. 2024’te tamamlanan 51 birimlik yapı, bu uzun sürecin somut çıktısı. Ancak asıl ilginç olan, projenin 43.000 metrekarelik Illa Glòries gelişiminin bir parçası olması. Bu ölçek, tasarımın kentsel bir dokuya yayılan bir felsefe olduğunu gösteriyor. 238 dairelik bu büyük ölçek, kolektif yaşamın yoğun metropol dokusunda da işlevsel olabileceğini kanıtlıyor.

Corrala: Gözetim Ağı Olarak Mekân

Corrala yapısı, İspanyol mimarisindeki avlu geleneğini çağdaş bir güvenlik ağına dönüştürerek cinsiyet temelli şiddet risklerini azaltmayı hedefliyor. Bu tasarım, kapalı bir alanı korumak için değil, komşular arası karşılıklı gözetimi teşvik eden bir doku kurmak için kullanılıyor. İki geniş avlu ve sürekli bir kamu balkonu, bu ağın fiziksel omurgasını oluşturuyor. Balkonlar, evleri avlular ve çatılar gibi ortak alanlara bağlayarak günlük yaşamın doğal bir parçası haline geliyor. Bu sürekli sirkülasyon, yalnızlığı bir izolasyon hâline getirip toplumsal bir dokunun parçası yapıyor. Mimar burada, bireyin kapısını kapattığında bile dışarıyla bağını koparmayan bir mekân sunuyor. Güvenlik, korkudan değil, görünürlükten doğuyor. Bu yaklaşım, İsveç Çiftliğinden Öğrenmek: Note Design Studio'nun Skåne Villası ve Bir Malzeme Kararının Ağırlığı yazısında da görülen, malzemenin ve mekânın toplumsal etkileşimi nasıl şekillendirdiği sorusunu Barselona'ya taşıyor. Corrala, yalnızca bir cephe elemanı değil, komşuluk bağlarını güçlendiren bir sosyal sözleşme niteliği taşıyor.

Avlular, sokak aktivitelerinden korunurken aynı zamanda sokak manzarası sunarak gizlilik ile açıklık arasında ince bir denge kuruyor. Bu mekânsal strateji, sakinlere dış dünyadan kopmadan kendi alanlarını yönetme imkânı tanıyor. Geleneksel ev planlarında odalar birbirinden kopukken, burada balkonlar ve avlular birbiriyle konuşan bir sistem oluşturuyor. Bu sürekli diyalog, komşuların birbirini tanımasını ve gerektiğinde müdahale etmesini kolaylaştırıyor. Mimari elemanlar, bu karşılıklı gözetim ağını görünür kılıyor. Bir komşunun balkonundan diğerinin avlusuna bakabilmek, toplumsal bir güvenlik mekanizması. Bu yapı, cinsiyet eşitliğini mekânsal bir dil ile ifade ediyor. Mekân, kadınların ve ailelerin güvenliğini tehdit edici unsurlardan arındırmak için tasarlanıyor. Corrala, bu sayede evin içini dışarıya açarken, dışarının istilacılığını da kontrol altında tutuyor. Bu denge, sosyal konutun barınmanın ötesinde yaşam kalitesi ve güvenlik anlamına geldiğini gösteriyor.

Zemin Katta Paylaşılan Yaşam

Zemin kat, bu projede bir yaşam alanı. Ticari işlevler ile çocuklar ve yaşlılar için tasarlanmış ortak alanlar, bireysel daireleri birbirinden kopuk adacıklar olmaktan çıkarıp sürekli bir sosyal dokuya bağlıyor. Binanın güney kenarındaki bölüm, dışarıdaki erişim platformlarına bakan mutfak üniteleriyle çevrili bir girişe uzanıyor; burada mutfak, komşuların karşılaşma noktası. Bu düzen, Çıkarmak da Bir Karardır: Tucson'da Casa Luce'nin AIA Ödülü yazısında ele aldığım gibi, mekânı gereksiz duvarlardan arındırarak açık bir diyalog zemini kuruyor. Zemin katın bu yapısı, sosyal konutun barınmanın ötesinde topluluk üretimi anlamına geldiğini kanıtlıyor.

Illa Glòries, Barselona’daki konut krizine ve kentsel gelişim süreçlerindeki katılığa bir yanıt olarak tasarlandı. Mevcut sistemlerin sunduğu standart, tekrarlayan ve bireyselleştirilmiş konut modeli yerine, kolektif bir yaşam önerisi sunuluyor. Zemin kattaki bu paylaşımlı alanlar, sakinlerin birbirine bağımlı olduğu bir yapıyı fiziksel olarak destekliyor. Çocuklar ve yaşlılar için ayrılan alanlar, kuşaklar arası etkileşimi zorunlu kılıyor; bu da yalnızlığı birer birimlere hapseden geleneksel yaklaşımı sorguluyor. Ticari alanların varlığı, binanın dışarıya kapalı bir küt olmaktan çıkıp şehrin ritmine dahil olmasını sağlıyor. Zemin kat, bu projede toplumsal sözleşmenin fiziksel karşılığı; burada güvenlik ve eşitlik, ortak bir zemin üzerinde kuruluyor.

U Formu ve 22@ Bölgesindeki Konum

8.700 metrekarelik U formu, bir buluşma noktası. Betonarme zemin katının ağırlığı, üzerindeki tuğla dolgusuyla yumuşuyor; bu malzeme geçişi, sert bir teknoloji bölgesiyle sıcak bir konut dokusu arasındaki gerilimi çözüyor. A2 binası, bu büyük ölçeğin 51 birimlik bir parçası. U formu, iki geniş avluyu kucaklayarak sakinleri birbirine dönük bir düzlemde buluşturuyor. Bu kurgu, dışa kapalı bir küt yerine, içe açılan bir diyalog alanı yaratıyor. Mimari burada, komşuların birbirini görebildiği, günlük ritmin paylaşıldığı bir sosyal doku kuruyor.

Illa Glòries, 22@ teknoloji bölgesi ile tarihi Eixample’ın kesişiminde duruyor. Bu konum, modernizmin soğuk geometrisi ile Eixample’ın insan ölçeğindeki sıcaklığı buluşturan bir gerilim hattı. Proje toplam 238 daireyle bu iki dünyanın dilini harmanlıyor. 22@’ın verimlilik odaklı kültürü, Eixample’ın toplumsal dokusuyla çarpışıyor; La Comunidad Habitacional, bu çarpışmayı yumuşatan bir tampon. U formu, teknoloji bölgesinin hızına karşı yavaşlayan, içe dönük bir ritim öneriyor. Konum, projeyi iki kentsel paradigmanın müzakere edildiği bir buluşma alanı yapıyor. Bu diyalog, Bozeman Cohousing: Montana’nın En Ölçülü Konut Deneyi yazısında ele aldığım kolektif ilkelerin, yoğun bir metropolde nasıl işlevsel hale geldiğini gösteriyor.

Esneklik ve Cinsiyet Perspektifi

Esneklik, bir zorunluluk. Daire düzenleri, sabit işlevlerden arındırılarak sakinlerin değişen ihtiyaçlarına uyum sağlamak için kurgulandı. 2017'de IMHAB'ın uluslararası yarışmasını kazanan Cierto Estudio, bu adaptasyonu tasarımın omurgasına yerleştiriyor. Kullanım alanı, hayatın kırılma anlarına—çocuk doğumu, yaşlanma, iş değişimi—tepki verebilmeli. Bu esneklik, cinsiyet perspektifinin fiziksel karşılığı; bakım görevlerinin ve ritimlerin sabitlenmemesini, dolayısıyla eşitliğin fiziksel olarak kodlanmasını sağlıyor. Dört eşit oda, bu değişkenliği taşıyabilecek bir nötr zemin sunuyor. Değişen aile yapılarına uyum, duvarları kaydırmak değil, hiyerarşiyi sürekli müzakereye açmak demek. Bu yaklaşım, Rubicon: Cambridge'in Değirmen Tuğlası Bir Konut Manifestosuna Dönüşünce yazısında ele aldığım, avlunun yeni sözlüğünü Barselona'ya taşıyor.

2025 Dezeen Awards'ında konut kategorisinde kısa listeye alınması, bu yaklaşımın uluslararası bir referans olduğunu gösteriyor. Ancak ödül, yaklaşımın gerçek gücünü ölçmüyor; ölçü, sakinlerin bu esnekliği nasıl sahiplendiği. Cinsiyet perspektifi stratejileri, kapsayıcılığı sağlamak için entegre edildi; bu, bir politika değil, bir fiziksel dil. Yaşamın ritmi, sorumluluğu ve korunması, kolektif bir zemin üzerine kuruluyor. Eşitlemek, duvarları indirmek değil; sabit bir şablona değil, yaşayan bir dokuyla müzakere etmektir. Cierto Estudio'nun kararı, fiziksel çevrenin bir ayna olduğunu, o aynanın toplumsal cinsiyet rollerini yansıtmadığını, aksine onları dönüştürdüğünü gösteriyor. Bu, sosyal konutun geleceği için bir ölçüt: esneklik, korunma ve eşitlik, aynı cümlede durmalı.