Bir Okula Yazılmış Saat: Hazemann & Monnin'in Morteau Borcu

24 Mart akşamı Paris'te, Fondation Louis Vuitton'un cam yelkenleri altında verilen ödül, alışılmış bir lansman kutlamasına benzemiyordu. Sahnedeki saat bir markanın adını değil, bir okulun adını taşıyordu. Victor Monnin ile Alexandre Hazemann, Louis Vuitton'un bağımsız yaratıcılara verdiği ödülün ikinci yılını, kendi soyadlarını koydukları bir parçayla değil, doğrudan "School Watch" — Okul Saati — adını verdikleri bir eserle kazandı. Saatin ithaf edildiği yer, ikisinin on yıl önce yan yana oturduğu bir sıraydı.

İki usta 2024'te ortak oldu; tanışmalarıysa çok daha eskiye, Fransa'nın Haut-Doubs bölgesindeki Morteau kasabasına, Lycée Edgar Faure'un birinci sınıf atölyesine uzanıyor. Saatçilik tarihinde bir mekanizmanın hangi tezgâhta doğduğu çoğu zaman dipnotta kalır. Burada ise mekânın kendisi konu. Bu yüzden bu ödülü bir sonuç ilanı gibi değil, bir teşekkür gibi okumak gerekiyor.

Morteau, Jura dağlarının Fransa tarafında, İsviçre sınırına neredeyse dokunan bir yer. Saatçilikle tanışması 18. yüzyılın ortasına, établissage düzenine uzanıyor: parçaların evlere dağıtıldığı, her ailenin bir aşamayı üstlendiği o eski paylaşımlı üretim biçimine. Bugün Lycée Edgar Faure, Fransa'nın beş saatçilik okulundan biri; ama konumu onu ayırıyor. Okulun yaklaşık 1.300 öğrencisinden 200'ü saatçilik, 200'ü kuyumculuk, 200'ü mikroteknik okuyor — ve mezunların büyük çoğunluğu, sınırın az ötesindeki İsviçre vadilerinde işe başlıyor.

Bu coğrafya bir tür kader gibi işliyor. Çocuk yaşta tornaya, açıya, finisaja alışan bir öğrenci, diplomasını alır almaz Vallée de Joux'nun büyük markalarına gidip orada anonim bir tezgâhın başına geçebilir. Morteau'nun son yıllardaki asıl haberi ise tersi yönde: aynı sıralardan kalkan bir kuşak, büyük gruba teslim olmak yerine kendi adını koymayı seçiyor. Théo Auffret, Rémy Cools, Sylvain Pinaud — bağımsız saatçiliğin Fransız damarı bu okuldan besleniyor. Hazemann ile Monnin, bu damarın en taze halkası.

Okulun günlük programında felsefe ve sanat tarihi derslerinin 3B modelleme ve mekanizma kurgusuyla yan yana durması rastlantı değil. Bir saatçinin eli kadar bakışını da biçimlendiren bir eğitim bu. Okul Saati'ne adını veren minnet, işte bu bütünlüklü terbiyeden doğuyor: parçayı yapan elin, o eli yetiştiren yeri unutmaması.

Okul Saati'nin kalbinde, ikilinin sıfırdan tasarlayıp bitirdiği HM01 kalibresi var; mevcut bir mimariden ödünç alınmamış, baştan kurulmuş bir mekanizma. 39,5 milimetrelik kasanın içinde iki komplikasyon eşzamanlı çalışıyor: her saat başı çalan bir passing strike — yani kurma gerektirmeden, geçişte kendiliğinden tınlayan bir çan — ve aynı anda yerini değiştiren bir anlık atlamalı saat (jumping hour). Akrep yavaşça sürünmüyor; saat dolduğunda gong tınlarken rakam da tek hamlede ileri sıçrıyor.

Bu eşzamanlılık göründüğünden zor. Atlamalı saat, bir saat boyunca yay gerip biriktirdiği enerjiyi tek anda boşaltır; çan mekanizması da kendi enerjisini ister. İkisini aynı saniyeye, hatta aynı tetiğe bağlamak, mekanizmanın iki ayrı iştahını tek bir nefese yedirmek demek. Jüri bunu "şiirsel mekanik koreografi" diye tarif etmiş. Abartılı bir övgü gibi durabilir, ama burada yerinde: çünkü ses ve hareket, bir koreografi gibi, ayrı ayrı değil birlikte anlam kazanıyor.

Caseback'i açıp HM01'in içine bakmak — ki bu yazıyı yazarken en çok merak ettiğim şey buydu — klasik İsviçre finisaj diliyle konuşan bir mekanizma gösteriyor. Burada radikallik mekanizmanın görüntüsünde değil, davranışında. Genç bir ekibin ilk büyük eserinde böyle bir tevazu seçmesi — gösterişli bir tourbillon yerine, doğru çalması zor iki sade komplikasyonu eşitlemesi — aslında en olgun karar. Zorluğu vitrine değil, içe gizlemişler.

Ödülü veren jüri listesinde bir isim, bu hikâyenin çemberini kapatıyor: Kari Voutilainen. Bağımsız saatçiliğin en titiz finisaj ustalarından biri, kendi adıyla bir ekol kurmuş bir saatçi, şimdi genç bir kuşağın önündeki masada oturuyor. Carole Forestier-Kasapi ve La Fabrique du Temps'in sanat yönetmeni Matthieu Hegi'nin yanında Voutilainen'in imzası, bu ödülün pazarlama jesti olmadığının teminatı gibi. Bir ustanın, bir başka ustanın doğuşunu onaylaması — saatçiliğin nesilden nesle aktarılan o eski el sıkışması.

Kazanan ekibe verilenler de bu mantığı sürdürüyor: 150.000 avroluk destek ve La Fabrique du Temps Louis Vuitton bünyesinde bir yıllık mentorluk — teknik bilginin yanında üretim stratejisi, marka kurma, ölçeklenme rehberliği. Bağımsız saatçinin asıl zorluğu çoğu zaman tezgâhta değil, tezgâhtan sonrasında başlar: parçayı yapmak bir mesele, onu sürdürülebilir bir atölyeye dönüştürmek bambaşka bir mesele. Bu ödülün gerçek değeri de çekteki rakamdan çok, o ikinci meselede uzatılan elde.

Finalde Hazemann & Monnin'in karşısında ağır isimler vardı: Bernhard Lederer, bileğe taşınmış ilk çift detentli eşapmanıyla; Çinli Fam al Hut, iki eksenli minik tourbillonuyla; Daizoh Makihara, Edo Kiriko cam kesme tekniğini ilk kez bir kadrana taşıyan Beauties of Nature'ıyla; Norifumi Seki'nin Quiet Club'ı, kadranı doğrudan gong olarak kullanan alarmıyla. Bu kadronun içinden bir okula ithaf edilmiş, gösterişten uzak bir saatin sıyrılması manidar. Jüri, en yüksek tekniği değil, en sahici niyeti ödüllendirdi.

Bağımsız saatçiliğin geleceğini bugünlerde büyük grupların Ar-Ge bütçelerinde aramak âdet oldu. Oysa bu ödül başka bir yeri işaret ediyor: Fransa'nın bir kenar kasabasındaki bir okul sırasını. Bir saatin en pahalı parçası kadranındaki taş ya da kasasındaki platin değil; bazen onu yapan iki insanın, nereden geldiğini hatırlama dürüstlüğü. Hazemann ile Monnin, ilk büyük eserlerine kendi adlarını değil okullarının adını koyarak, saatçiliğin en güzel geleneğini sürdürdü — borcunu, sus pus değil, çan sesiyle ödediler.