BEAM, Hertford: 1977'nin Tiyatrosu Yıkılmadan Nasıl Yeniden Doğdu

Hertford, İngiltere'nin Hertfordshire ilçesine bağlı küçük bir kasaba. Nüfusu yirmi bin civarında, bir nehir kıyısında kurulmuş, tarihi dokusuyla birkaç yüz yıl üst üste katmanlanmış. 1978'de buraya bir belediye tiyatrosu yapıldı — o dönemin kamusal yapı anlayışıyla: yüksek beton kütlesi, kapalı cephe, şehirle kopuk bir ilişki. 2020'de söz konusu bina hem fiziksel hem de kentsel olarak eskimişti. Sorular başladı: Yıkılsın mı?

Hertfordshire konseyi yıkmamayı seçti. Bennetts Associates bunu mimari bir fırsata çevirdi. Proje, mevcut auditorium, sahne ve fly tower'ı — yani yapının en ağır ve karbon-yoğun parçalarını — koruyarak üzerine beş yeni tuğla kütle ekliyor. Bu kütleler altıgen planlardan türetilmiş; form, orijinal salonun geometrisini okuyor ve nehir kıyısındaki tarihi kasabanın ölçeğine yanıt veriyor.

İçeride çapraz lamine ahşap (CLT) kullanılmış. Bu seçim maliyeti artırıyor ama önemli bir şey yapıyor: beton iç cephelerin yerini alan ahşap yüzeyler, akustiği iyileştirirken sertlik hissini kırıyor. Cam-beton-doğal ışık üçgeni yerine, tuğla-ahşap-yerel malzeme üçgenine oturmuş bir iç mekân. Salon kapasitesi 550 kişi; üç sinema ekranı, bir stüdyo tiyatrosu, çok amaçlı mekanlar ve zemin katta şehre açılan bir kafeterya var.

Cephe tuğlası yerel üretim. Bu küçük bir detay gibi görünüyor ama değil: taşıma mesafesi kısalıyor, bölgesel malzeme mirasına gönderme yapılıyor. Tuğlaların örülme biçiminde zemin katta cama geçen bir ritim var — kasabaya bakılmasına, kasabadan içeri bakılmasına izin veren bir şeffaflık. 1978'deki yapının tam tersi.

Enerji stratejisi tamamen elektrikli; fosil yakıt kullanımı sıfır. CLT kullanımı ve mevcut yapının korunması, betonla sıfırdan inşaata kıyasla önemli bir karbon tasarrufu sağlıyor. RIBA bu projeye hem RIBA Doğu Ödülü hem de RIBA Doğu Sürdürülebilirlik Ödülü verdi; Stirling listesine girmesi bu iki ödülün doğrulması.

Şimdi retrofit tartışmasında BEAM'in yeri nerede? Son yıllarda 'retrofit önce' söylemi mimari pratiğin sıkça kullandığı bir çerçeveye dönüştü. Ama çoğu zaman bu söylem ya salt karbon hesabına ya da bütçe kısıtına bağlanıyor — 'yıkmak pahalı, dönüştürelim' mantığı. BEAM bu mantığı tersine çeviriyor: dönüştürmek daha akıllıca, çünkü üzerinde çalışılacak bir hafıza var; yıkıp sıfırlamak o hafızayı öldürüyor. Bu, benim uzun süredir savunduğum bir görüş; Hertford'daki proje bu görüşü somut bir yapıyla destekliyor.

Bununla birlikte bir şeyi kayıt altına almak istiyorum: 30 milyon sterlinlik bir bütçeyle bu kaliteyi üretmek mümkün oldu. Bu bütçe, İngiltere'nin küçük belediye ölçeğinde büyük — ancak sıfırdan yapım için yeterli olmayan bir rakam. Yani karar hem ahlaki hem ekonomik bir tercihin kesişiminde duruyor. Bu kesişim, projeyi savunuculuk açısından güçlendiriyor; ama aynı zamanda 'bütçen yoksa dönüştür' basitleştirilmesine karşı da dikkatli olmak gerekiyor.

İstanbul'da bu tartışmanın neredeyse hiç yapılmadığını biliyorum. Şehrin endüstriyel ve kamusal mirası — fabrikalar, depolar, kültür merkezleri — ya rant projelerine dönüşüyor ya da harabeye terk ediliyor. BEAM, bu ikisinin dışında üçüncü bir yolun var olduğunu gösteriyor. Yıkmak bir cevap değil, bir soru kapatma biçimi.