Beş Kat Vernik: Metropolitan'ın 55 Yıllık Antika Hesabı

Haziran 2026'da Metropolitan Museum'un depolarına bir kez daha el konuldu. Manhattan Bölge Savcısı'nın ekibi, bu sefer altmış kadar nesneyi teslim aldı: Troilos Ressamı'na atfedilen bir terrakota krater, erken birinci yüzyıla ait bir mermer büst, çanak çömlek parçaları, bronz fibulalar. Birer birer listeye geçirildi. Müze bültenini yayımlamaktan kaçınmadı; 'gönüllü transfer' dedi. Sayaç 95 milyon doları geçmişti. 2017'den bu yana kümülatif rakam buydu — üç binden fazla yıl öncesine ait nesneler için.

Ama başlangıç, 2017 değil. Meseleyi gerçekten anlamak için 1971 kışına dönmek gerekiyor.

O yıl aralık ayında, Cerveteri'nin dışındaki Greppe Sant'Angelo arazisinde bir grup tombarolo — kaçak kazı yapan İtalyan haydutlar — toprağı belledi. Çıkardıkları şey, antika dünyasının en ünlü kaplarından biri olacaktı: Euphronios'un elinden çıkma bir krater, Hektor'un bedenini kaldıran Thanatos ve Hypnos'u canlandıran kırmızı figürlü terrakota. Nesne Giacomo Medici'ye 88.000 dolara satıldı. Medici onu İsviçre'ye kaçırdı, oradan Robert Hecht'e 350.000 dolara devretti. Metropolitan Museum, 1972 Kasım'ında kraterin izini İsviçre'de buldu ve 1,2 milyon dolar ödedi. Dönemin direktörü Thomas Hoving, satıcının kimliğini açıklamayı reddetti; kaynağı 'İngiliz özel koleksiyon' olarak gösterdi.

Müze bunu yaparken yalnız değildi. Aynı dönemin büyük kurumları — Boston Museum of Fine Arts, Getty, Avrupalı ulusal müzeler — benzer yollarla hareket ediyordu. Savaş sonrasında Avrupa'nın çöküşü ve İtalya'nın henüz olgunlaşmamış yasal çerçevesi, kaçak kanal ağlarının genişlemesine zemin hazırlamıştı. Bu ağların kilit isimlerinden biri İsviçreli konservatör Fritz Bürki'ydi: restore ettiği nesnelerin büyük bölümünün kaçak olduğunu bildiğini ve onlara yapay proveniyan ürettiğini sonradan itiraf etti. 2001'de İsviçre ve İtalya ortak baskın düzenlediğinde, Bürki'nin atölyesinden 132 İtalyan antikası çıktı. Bürki 2015'te öldü; yargılama zamanaşımına uğramıştı.

1990'larda soruşturmalar derinleşti. Londra merkezli antika tüccarı Robin Symes ve ortağı Christo Michailidis, dünyanın en büyük müzelerine — Metropolitan dahil — yüzlerce nesne yerleştirmişti. Michailidis 1999'da öldü; ardından gelen ortaklık anlaşmazlığı Symes'ın arşivlerini mahkeme önüne çıkardı. 2005'te Londra Yüksek Mahkemesi, Symes'ı iki yıl hapisle cezalandırdı: suç, yalan yere yemin ve koleksiyonun gerçek büyüklüğünü gizlemekti. Mahkeme, Symes'ın Londra, New York ve Cenevre'de 33 ayrı depoda 17.000 nesne sakladığını ve toplam değerin 125 milyon sterlini bulduğunu tespit etti. Yalnızca yedi ay içeride kaldı.

Metropolitan bu baskı altında nasıl tutundu? 2006'da İtalya Kültür Bakanlığı ile tarihsel bir anlaşma imzalandı: Euphronios krateri iade edilecek, karşılığında İtalyan devleti müzeye uzun dönemli ödünç nesneler gönderecekti. Krater 18 Ocak 2008'de Roma'ya ulaştı ve bugün Cerveteri Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor. Müze o günlerde bunu bir çözüm gibi sundu. Oysa yalnızca bir başlangıçtı.

2017'den itibaren Manhattan Bölge Savcısı'nın sanat suçları birimi sistematik bir tarama başlattı. Her el koyma bir haber, her iade bir bülten oldu. 2022'de 27 nesne daha alındı. Baskı birikince 2023'te müze, tarihinde ilk kez bağımsız bir Provenans Araştırması Direktörü atadı: Lucian Simmons, Sotheby's'teki yirmi sekiz yıllık kariyerinden — aynı dönemin ikincil piyasasını biçimlendiren kurumdan — ayrılıp göreve başladı. Temmuz 2024'te ekip on bir uzmana genişledi.

Haziran 2026'daki altmış nesnelik el koyma bu sürecin parçasıydı. Bunların içindeki Troilos Ressamı'na ait terrakota krater, Fritz Bürki aracılığıyla İtalya'dan kaçırılmış, Christie's Londra üzerinden müzeye girmişti. Koleksiyona giriş tarihi: 1971-2001 arası. Yani bazı nesneler, Euphronios skandalı kamuoyundayken — hatta biraz daha geç — satın alınmıştı.

Aynı haftalarda Yunanistan ve İtalya ortak bir ilerleme duyurdu. Şubat 2026'da Atina'da kurulan kalıcı bilimsel çalışma grubu, yetmiş kaçak çömlek parçasını birleştirip restore etmeyi başarmıştı. Symes'ın mirasından gelen bu parçalar on yıllarca Cenevre freeportunda beklemişti; şimdi Selanik Arkeoloji Müzesi atölyesinde konservatörler tarafından işleniyordu. İki ülkenin kültür bakanları parçaların eşit dağıtılacağını açıkladı.

Bu noktada durup bir hesap sormak gerekiyor: Metropolitan Museum bunu neden bu kadar geç yaptı? Cevap kısmen yasal çerçeve, kısmen kurumsal refleks. 1970, UNESCO Sözleşmesi'nin kültürel mülkiyet transferini düzenlemeye başladığı yıldı; ama sözleşme yürürlüğe girdi diye kanallar kapanmadı. Tam tersine, Fritz Bürki gibi isimlerin sunduğu proveniyan sahteciliği daha incelikli hale geldi. Müzeler 'bilmiyorduk' dedi. Belki doğruydu. Ama bilmemek için de aktif bir çaba gerekiyordu.

Bugün Metropolitan'ın provenans birimi varsa, bu kurumun vicdanını keşfettiği için değil. Savcının kapısı vurulduğu için. Ve bu fark, en az 95 milyon dolarlık fark kadar önemli. Lucian Simmons'ın özgeçmişi bu bağlamı açıkça ele veriyor: iade süreçlerini yıllarca Sotheby's adına yürüten biri, şimdi aynı süreci müze adına yönetiyor. Yer değişti, mantık aynı. Her iade, bir sonraki davayı kapamak için kurgulanmış bir adım.

Euphronios krateri Cerveteri'dedir. Troilos Ressamı'nın terrakotası yakında İtalya'ya gidecek. Robin Symes'ın depolarından toplanan parçalar Selanik'te birbirine kavuşuyor. Bu, iyimser bir son gibi okunabilir. Ama kronolojiyi baştan sona gözden geçirince, geri dönen her nesnenin yanı sıra geri dönmeyecek olanların da olduğunu hatırlamak gerekiyor: araştırmaya konu olmayan, katalog numarasının arkasına gizlenmiş, kaynağı muğlak kalan onlarca parça. Müze onları listesinde tutuyor. Adı 'koleksiyon.'