Sanat & Müzayede
Bedlam'ın İçinden
Royal Academy, Victoria döneminin en tartışmalı ressamını elli yılı aşkın aradan sonra yeniden görünür kılıyor.
Bir eserin bitmesi ne anlama gelir? Richard Dadd, The Fairy Feller's Master-Stroke'u dokuz yıl boyunca çalıştı — 1855'ten 1864'e — ve tamamlandığını asla ilan etmedi. Bethlem'in bir koğuşunda, tahta üzerine defalarca katman katman boya işlendi. Bugün Tate koleksiyonunda duran tablonun önünde durduğunuzda küçük boyutu şaşırtır önce. Sonra bakmaya devam edersiniz; yüzlerce figür birer birer açılmaya başlar, sanki resim kendi içinde nefes alır.
Royal Academy'nin 25 Temmuz'da Burlington House Sackler Galerisi'nde açtığı Richard Dadd: Beyond Bedlam, bu sanatçıyla yarım asrı aşkın sürede yapılan ilk büyük retrospektiftir. Yüzü aşkın resim, suluboya ve çizim bir arada sunuluyor; erken dönem akademik portrelerin güvenceli sessizliğinden Doğu Akdeniz yolculuğunun ateşlediği tuhaflıklara ve ardından Bethlem ile Broadmoor'da geçen kırk yılın yoğun, denetimli üretim sürecine geçiş izleniyor. Küratörler hastalığı hikâyenin merkezine almıyor; kurumun içinden doğan bir zihin yapısını görünür kılmaya çalışıyorlar. Bu ayrım önemlidir.
Yolculuk ve Kırılma
1842'deki Doğu Akdeniz seyahati Dadd'ın zihnini dönüştürdü — ya da içten dönen bir şeyi hızlandırdı. Mısır, Suriye ve Filistin'de resim yapan genç adam, Londra'ya döndüğünde delüzyonlar içindeydi: babasının içine bir iblis girdiğine inanıyor, aylarca tehditler ve açıklanamaz korkular yaşıyordu. 1843'te Robert Dadd, Cobham'daki bir parkta oğlunun eliyle hayatını kaybetti. Richard hemen Fransa'ya kaçtı, yolda bir başkasına da saldırdı, yakalandı ve Bethlem'e gönderildi. 1864'te Broadmoor'a nakledildi; 1886'daki ölümüne dek orada kaldı.
Bethlem o dönemde sanatı tedavi aracı olarak denemeye başlamıştı. Dadd'ın sorumluluğunu üstlenen Dr. William Hood, onun çalışmayı sürdürmesini destekledi; malzeme sağladı, bir tür atölye ortamı oluşturdu. Sergi başlığı bu tarihsel gerçeği tersinden okutuyor: 'Bedlam'ın ötesi' değil, Bedlam'ın derinliği. Paradoks ağırdır: sanatçının özgür geçirdiği yılların çalışmaları dönemsel ve vaatte kalan; kapatılmış geçirdiği kırk yılın çalışmaları ise kendi başına bir kategori.
Kurumun içinde ne büyür? Dadd'ın on yıllarca üst üste işlediği tablolar bu soruyu yanıtlamaz — ama kapatmayı da reddeder.
Sergi boyunca bu çelişkiyle yüz yüze geliyorsunuz. Erken dönem portreleri sağlam, akademik — iyi bir eğitimin güvenli çıktıları. Yolculuk sonrası resimlerde bir titreşim başlıyor: figürlerin bakışları değişiyor, perspektif tuhaf bir içe dönüşe uğruyor. Bethlem ve Broadmoor döneminin eserleri ise başka bir yerden geliyor: tahta üzerine işlenmiş aşırı detay yoğunluğu, suluboyalarda hava gibi geçişler, peri figürleri ve Ortaçağ mitolojisinden alınan sahnelerde neredeyse mikro-mühendisliğe benzeyen teknik denetim. Contradiction: Oberon and Titania (1854-58) sahnesindeki tiyatral gerilim ile The Fairy Feller'ın anlatılamaz küçüklükteki figür kalabalığı, aynı zihnin iki farklı ritmine ait görünüyor — birinde anlık patlama, diğerinde on yılın sınırına kadar gerilmiş sessiz birikim.
Katalog metinleri sanatçının yaşamını klinikteki bir vaka olarak değil, geç Victoria estetiğinin kenarındaki bir düşünce mimarisi olarak ele alıyor. Bu tercih doğrudur. 'Delilik ve deha' bağlantısı kurumsal sergilerin en işlek basitliklerinden biridir; Beyond Bedlam bu tuzağa büyük ölçüde düşmüyor. Aşırı açıklamadan kaçınan montaj izleyiciyi önceden kurulu bir okumayla rahatlatmak yerine tablolarla yalnız bırakıyor. Dadd'ın ne gördüğünü bilemezsiniz; ama gördüklerini ne kadar titizlikle aktardığını görebilirsiniz. Bu fark küçük değildir.