Pawlikowski'nin Fatherland'ı: Thomas Mann, Erika ve Siyah-Beyaz Bir Yolculuğun Ahlakı

Pawel Pawlikowski'nin Cannes'daki basın toplantısında birine söylediği şey hâlâ aklımda takılı: 'Siyah-beyazı tercih etmedim; bu film renkte var olamaz.' Bu bir estetik manifesto değil, dramatik bir zorunluluktu. Fatherland, İkinci Dünya Savaşı sonrası yıkık Almanya'da siyah bir Buick'te yolculuk eden iki insanın — Nobel ödüllü yazar Thomas Mann ile kızı Erika — hikâyesini anlatıyor. Ve bu iki insanın arasındaki mesafe, her renkli piksel tarafından gölgelenirdi.

Senaryo, Pawlikowski'nin uzun süredir düşündüğü bir projenin ürünü. Hanns Zischler, Thomas Mann'ı oynuyor — yaşlı, yorgun, edebiyat tarihinin taşıdığı ağırlıkla biraz eğilmiş. Sandra Hüller ise Erika Mann'ı: aktris, yazar, rallici şoför, babasının hem en yakın dostu hem de bazen neden bahsettiğini bile bilmediği biri. Hüller'in oyunculuğu Fatherland'ın merkezindeki sırrı kısaca özetliyor: bir insan hem bir efsanenin kızı hem de kendi başına tam bir hayat olabilir mi?

1.37:1: Yakınlık ile Mesafe

Film 82 dakika. Bu süre kararı tesadüf değil. Ida'dan bu yana Pawlikowski'nin yapısallığa olan ilgisi derinleşiyor: kaçık kesimleri yok, uzayan sahneleri yok, kelimenin tam anlamıyla her kadraj gerekli. 1.37:1 format — neredeyse kare biçiminde — Żal'ın görüntü yönetimiyle birleşince tuhaf bir şey oluyor: bu iki insanı geniş bir Alman manzarasına sıkıştırıyor, ama sıkışıklık onları birbirine yaklaştırmıyor. Aksine bu darlık, aralarındaki boşluğu daha da görünür kılıyor.

Żal ile Pawlikowski'nin daha önce Cold War'da kurduğu dil burada evrilmiş. Cold War geniş, neredeyse romantik anlarda soluk alıyordu. Fatherland ise klostrofobik. Buick'in iç mekânındaki sahnelerde kamera neredeyse fiziksel bir baskı yaratıyor; yüzler yakın, sözler az, her sessizlik bir önceki diyaloğun altında kalmış bir cümlenin ağırlığını taşıyor.

Thomas Mann'ın 1945-1950'lerdeki Almanya'ya bakışı zaten tartışmalı bir konu. Almanya'nın önce ihraç ettiği, ardından geri dönünce yargıladığı bir yazar. Pawlikowski bu tartışmayı direkt ele almıyor — Fatherland bir biyografik tez değil. Ama Mann'ın kendi harabelerine bakan gözündeki ifade, Zischler'in o durgun, ağır performansıyla, edebiyat tarihinin kuru sayfalarında asla bulamayacağınız bir şeyi gösteriyor: utancın mekânsal boyutu.

Erika Mann, sinemada şimdiye kadar hep arka planda kalmış. Tarihin anlatısında 'Thomas Mann'ın kızı' olarak tutulmuş; oysa kendi hayatı — kaçakçılar ağına katılması, Nazizme karşı 1930'lardaki tiyatro gösterileri, Avrupa'yı dolaşan ilk kadın rallicilerden biri olması — çok daha güçlü bir anlatı. Hüller bunu iyi biliyor. Sahnelerin hiçbirinde 'büyük adamın gölgesindeki kadın' konumuna girmiyor.

Cannes'da altı dakikalık ayakta alkış aldı; ödül gecesinde En İyi Yönetmen (ex-aequo, Los Javis ile) geldi. MUBI bu güz dağıtacak. 82 dakikasında tek bir sahne var ki orada Erika ve Thomas arasındaki mesafe bir an için kapanıyor — ve Pawlikowski o anı bitmeden kesiyor. Pawlikowski'nin sineması her zaman geri çekilmeyi biliyor: şeylerin tam ortasına geldiğinde, tam çekilme anında.