Sansürün Geri Çekildiği Yer: Khaled Sabsabi Venedik'te

Şubat 2025'te Avustralya'nın seçilmiş sanatçısını kovması bir hataydı. Temmuz 2026'da geri dönmesi ise daha karmaşık bir şey: cezasını çekmiş, serbest bırakılmış bir kararın anatomisi. Aradaki fark önemli.

Khaled Sabsabi, Lübnan'dan 1976'da, on iki yaşında göç etmiş. Savaşı bedeninde taşıyan biri. Avustralya'nın batı Sydney banliyölerinde, Arap, Aborijin ve Pasifik kökenli gençlerle hip-hop üzerine çalışmış; sonra tasavvuf felsefesine geçmiş. Ama 2025'in başında Creative Australia onu Venedik Bienali'nden çıkardığında, sanat çevrelerinin çoğuna sunulan gerekçe şuydu: 2007 yapımı 'You' adlı videosunda Hizbullah lideri Hassan Nasrallah'ın bir konuşması yer alıyordu. Siyasi baskı, örgütsel panik, medya gündemi. Ve sonunda: iptal.

Creative Australia'nın iç çöküşü, ardından gelen bağımsız inceleme, Baş Görsel Sanatlar Yöneticisi Mikala Tai başta olmak üzere pek çok üst düzey ismin istifası ve yönetim kurulu başkanının koltuğunu bırakması — bunların hepsi, kurumun sanatçıyı değil siyaset rüzgârını koruduğunu gösterdi. Blackhall & Pearl raporunun dili bile bu teslimiyeti doğrular: 'belirli bir süreçte tek bir ağır başarısızlık yoktu, ama bir dizi yanlış adım, varsayım ve kaçırılmış fırsat vardı.' Kibar bir dille söylenmiş ağır bir suçlama.

Sabsabi yeniden atandığında ne yapacak? Venedik'te iki ayrı yapıt sunacak — Avustralya Pavyonu'nda 'conference of one's self', Ana Sergi'de (Arsenale, Koyo Kouoh'un 'In Minor Keys' teması altında) ise 'khalil'. İkincisi üç bölümden oluşuyor: Khanaydiyak (eşik), El khalil (dost), Khalwa (yalnızlık). Kırk metrelik boyalı tuval, yüzen lamba kurulumları, siyah ud kokusu. Tasavvuf'un tinsel çerçevesinden beslenen bir yapıt. Sanatçı bir yıldır beklerken, serginin bütünü anlamını genişletmiş.

Bir Avustralyalı sanatçının bienalde hem ulusal pavyonda hem ana sergide yer alması tarihte ilk kez gerçekleşiyor. Bu tesadüf değil: Koyo Kouoh'un 'In Minor Keys' teması, küçük anahtarların, bastırılmış seslerin, marjinalize edilmiş anlatıların peşinde. Sabsabi'nin hikâyesi bu temayı sahnede değil, dışarıda yaşadı. Ve şimdi içeride de.

Sanat kurumlarının siyasi baskı karşısındaki refleksi beni uzun süredir meşgul ediyor. Creative Australia'nın hızla iptal ettiği kararı, aylar sonra aynı hızla geri aldı. Bu dürüstlük değil. Bir kurumun omurgası ancak baskıyı göğüslerken, kovmadan önce değil — ortaya çıkar. Burada olan şey, sanat dünyasının kolektif baskısının sonunda sistemi düzelttirmesi. Güzel, evet. Ama bu bir zafer hikâyesi gibi sunulmamalı: iptal edilmemiş olsaydı daha güzel olurdu.

Venedik Bienali 22 Kasım'a dek açık. Sabsabi'nin hâlâ sahnede olduğunu, ve 'conference of one's self' başlığının şimdi bambaşka bir ağırlık taşıdığını not etmek gerek. Bir serginin adı bazen kendi tarihini yazar.

Bienal yorgunluğundan söz etmeyi severim. Ama burada yorgunluktan değil, dayanıklılıktan söz ediyorum — sanatçının değil, sorunun dayanıklılığından. Bir sanat kurumu ne zaman sanatçıyı korur, ne zaman kendini? Bu soruya verilen cevap, o kurumun gerçek misyonunu söyler.