Sanat & Müzayede
Koyo Kouoh'un Son Sorusu: Kimin Sesi 'Minor'dır?
Zeitz MOCAA direktörü, Venedik Bienali küratörü ve Afrika sanatının en güçlü savunucularından biri olan Koyo Kouoh, Mayıs 2025'te hayatını yitirdi.
Bir küratörü anmak için en iyi yer, onun kurduğu düşünce yapısının içinde durmaktır. Koyo Kouoh söz konusu olduğunda bu, küçük sesler üzerine, bastırılmış perdeler üzerine, hâkim söylemin kenarında kalan olanlar üzerine bir yerde durmak anlamına geliyor. 'In Minor Keys' tam da buraya çekiyor insanı.
Kouoh, Kamerunlu-Senegalli bir küratördü. Lagos, Johannesburg, İskenderiye ve Cape Town'da çalıştı; ardından Zeitz Museum of Contemporary Art Africa'yı — kısaca Zeitz MOCAA — dünyanın ilk büyük Afrika çağdaş sanat müzesi olarak konumlandırmak için Cape Town'a geldi. Bu bir unvan değildi; zira benzeri bir kurum daha önce yoktu. Kouoh onu sıfırdan tanımladı.
O tanımlama şuydu: Afrika sanatı, Batı sanat kurumlarının 'çeşitlilik politikasının' bir parçası değildir. Kendi tarihi, kendi eleştirisi ve kendi arşiviyle bütünleşik bir pratiktir. Bu argümana her söylediğinde itiraz edenler oldu. Pek çok Batılı kurum 'Afrika'yı keşfettiğinde' bunu söylemeyi bir küstahlık saydı. Kouoh küçük perdeler demiyor; tam sesin hak olduğunu söylüyordu.
Vasiyeti Sahnelemek
Mayıs 2025'te öldüğünde 61. Venedik Bienali için yüz on sanatçı seçilmişti. Mekânlar belirlenmişti, kavramsal çerçeve yazılıydı. La Biennale bu projeyi sürdürme kararı aldı. Doğru karar mıydı?
Evet — ama kolayca yanıtlanabilir bir evet değil bu. Bir küratörün sergi tasarısı, arkasındaki düşünce biçiminden ayrılamaz. Eserler duvara asılır; ama hangi eserin yanına kimin çalışmasının gittiğini, bir mekânda neyin eksik bırakıldığını, hangi sanatçının sergiyi 'konuşturma' niyetiyle seçildiğini bilen tek kişi Kouoh'tı.
La Biennale bu soruyu yeterince şeffaf biçimde yanıtlamadı. Aile desteğinden söz edildi; projenin 'tıpatıp' hayata geçirildiği ilan edildi. Ama bir küratörün zihnini kopyalamak mümkün değildir. Geriye kalan, o zihnin izlerinden hareketle inşa edilmiş iyi niyetli bir yapıdır — bu, değersiz değildir.
Kouoh küçük perdeler demiyordu; tam sesin bir hak olduğunu söylüyordu. Bu ayrım önemlidir.
Sergi boyunca Kouoh'un küratöryel mantığı hissediliyor. Gine, Nauru, Vietnam gibi ilk kez katılan ülkelerin dahil edilmesi onun kapsayıcılık anlayışıyla uyumlu. Jürinin istifa sürecinde dile getirilen Rusya ve İsrail tartışması ise ona farklı bir soru sormaktı: Kouoh bu karar karşısında ne yapardı? Bunu bilmiyoruz.
Koyo Kouoh'un mirası tek bir bienale sığmaz. Zeitz MOCAA'yı kurma süreci, Lagos sanat sahnesine verdiği destek, Afrika küratöryel pratiğini Batı sanat dilinin dışına taşıma ısrarı — bunlar devam eden hikâyelerdir. 'In Minor Keys' bu hikâyelerden biridir. Başı ve sonu bulunan tek bir kapak arasına sıkıştırılmış değil.